Od wielu lat zwiększa się trend na zakup ekologicznych produktów przez konsumentów. Dzięki temu zjawisku sukcesywnie wzrasta ilość gospodarstw, które przekwalifikowały się na system rolnictwa ekologicznego. System rolnictwa ekologicznego ściśle powiązany jest z prawidłową uprawą gruntów ornych, jakością trwałych użytków zielonych o szerokim składzie runi oraz utrzymaniem zwierząt hodowlanych o podwyższonym dobrostanie. Charakterystyczną cechą chowu i hodowli zwierząt w tym systemie rolnictwa ekologicznego jest w szczególności zaspokojenie potrzeb behawioralnych charakterystycznych dla  gatunku. W związku z tym, że produkcja zwierząt jest naturalnie powiązana z gospodarowaniem gruntem rolnym, a nawozy naturalne wykorzystywane są do nawożenia wspomagającego produkcję roślin wskazane jest aby te dwa elementy były spełnione w gospodarstwach ekologicznych.

Prowadząc gospodarstwo ekologiczne hodowca ma do wyboru kilka ras.  Przy czym zgodnie z obowiązującymi przepisami należy uwzględnić wysoki stopień różnorodności genetycznej, zdolności zwierząt do dostosowania się do warunków lokalnych, ich wartości hodowlanej, długowieczności, żywotności oraz odporności na choroby lub problemy zdrowotne. Ważne aby przy wyborze ras lub linii zwierząt kierować się możliwością uniknięcia określonych chorób i problemów zdrowotnych, a także nagłej śmierci, spontanicznych poronień czy trudnych porodów wymagających cesarskiego cięcia. Zachęca się przy tym do korzystania z ras rzadkich lub lokalnych ras zagrożonych wyginięciem.

W Polsce mamy cztery rasy zachowawcze bydła tj. polska czerwona, polska czerwono – biała, polska czarno – biała oraz białogrzbieta. Do zalet hodowli tych zwierząt należy:

– doskonałe przystosowanie się do trudnych warunków środowiskowych,

– mniejsze wymagania co do składu pasz,

– lekkie porody,

– długowieczność,

– dobra płodność,

– duża żywotność cieląt i łatwość ich odchowu,

– dobre cechy mięsne,

– wysoka wartość odżywcza i prozdrowotna produktów,

– mniejsza podatność na choroby metaboliczne,

– odporność na czynniki stresowe.

W rolnictwie ekologicznym dobrym wyborem będą również rasy: Jersey, Simental, Montbeliarde, holsztyńsko – fryzyjska. Przy czym w przypadku ostatniej wyraźnie widać większą wrażliwość na choroby, zwiększone wymagania co do składu dawki żywieniowej, jakości składników oraz jej zróżnicowania.

Jakie warunki należy spełnić, aby wprowadzi zwierzęta do gospodarstwa?

Dla rolników chcących stworzyć po raz pierwszy gospodarstwo ekologiczne lub chcących powiększyć już istniejące stado bydło mleczne nie zawsze jest dostępne w odpowiedniej ilości. Rozróżniamy więc dwie kategorie zwierząt i są to zwierzęta ekologiczne – możemy wprowadzić do gospodarstwa z certyfikatem rolnictwa ekologicznego, na każdym etapie oraz nieekologiczne – można wprowadzić do gospodarstwa, ale na szczególnych warunkach, i wyłącznie w sytuacji kiedy w „bazie zwierząt” dostępnej na stronie GIJHARS nie znajdują się ekologiczne zwierzęta dostępne na rynku, które spełniają wymagania jakościowe (rasa, wiek)  lub ilościowe rolnika.

W przypadku gdy nie ma możliwości zakupu ssaków z certyfikatem rolnictwa ekologicznego, do gospodarstwa można wprowadzić zwierzęta bez certyfikatu na szczególnych warunkach, a zwierzęta te oraz produkty z nich wytworzone mogą być uznane za ekologiczne po spełnieniu wymogów okresu konwersji, tj. w celu hodowli gdy stado jest utworzone po raz pierwszy, młode ssaki nieekologiczne, należy chować zgodnie z zasadami produkcji ekologicznej natychmiast po odsadzeniu. Ponadto od dnia, w którym zwierzęta są wprowadzone do stada stosuje się następujące ograniczenia, a mianowicie wiek bydła nie przekracza szóstego miesiąca życia.

W przypadku odnawiania stada można zakupić nieekologiczne „dorosłe” samce i samice nieródki, które od momentu wprowadzenia do stada muszą być chowane zgodnie z zasadami RE. Ponadto liczba samic podlega rocznym ograniczeniom:

– można wprowadzić maksymalnie 10 % dorosłych zwierząt,

– w przypadku gdy stado składa się z mniej niż 10 sztuk , takie odnowienie ogranicza się do max jednego zwierzęcia w roku.

Wartość ta może być zwiększona do 40%, pod warunkiem że Wojewódzki Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno – Spożywczych potwierdzi, spełnienie jednego z następujących warunków:

– podjęto się znacznego powiększenia gospodarstwa,

– zastąpiona jedną rasę drugą,

– rozwinięto nową specjalizację w chowie zwierząt gospodarskich – należy w tym celu złożyć wniosek o wydanie zgody na wprowadzenie zwierząt z chowu nieekologicznego do ekologicznej jednostki produkcyjnej.

Czym żywić zwierzęta?

Zgodnie z obowiązującymi przepisami co najmniej 70% pasz powinno pochodzić z tego samego gospodarstwa lub w przypadku gdy nie jest to możliwe lub gdy taka pasza jest niedostępna, produkowana jest we współpracy z innymi ekologicznymi jednostkami produkcyjnymi lub jednostkami produkcyjnymi w okresie konwersji oraz podmiotami produkującymi pasze przy użyciu paszy i materiału paszowego z tego samego regionu. Mają zaspokoić potrzeby żywieniowe zwierząt na różnych etapach procesu chowu, aby nie doprowadzić do anemii. Nie stosuje się stymulatorów wzrostu ani syntetycznych aminokwasów. Ponadto w okresie ssania preferuje się karmienie zwierząt mlekiem matki przez minimalny okres 90 dni, w tym okresie nie używa się preparatów mlekozastępczych, zawierających składniki syntetyzowane chemicznie lub składniki pochodzenia roślinnego.

W żywieniu zwierząt ekologicznych można stosować pasze będące w okresie konwersji, z następującymi obostrzeniami:

– średnio do 25% składu dawki pokarmowej (w przeliczeniu na suchą masę) mogą stanowić pasze pochodzące z produkcji w okresie konwersji z drugiego roku. Odsetek ten można zwiększyć do 100% w przypadku gdy te pasze pochodzą z gospodarstwa w którym utrzymywane są zwierzęta, oraz

– do 20 % ( w przeliczeniu na suchą masę ) całkowitej średniej ilości pasz, którymi żywione są zwierzęta gospodarskie, może pochodzić z wypasania lub zbiorów na pastwiskach trwałych, działkach z uprawami wieloletnimi lub roślinami wysokobiałkowymi wysianymi na gruntach zarządzanych ekologicznie w pierwszym roku konwersji, pod warunkiem, że grunty te są częścią tego samego gospodarstwa.

Ważne! Jeżeli do żywienia stosuje się oba rodzaje paszy w okresie konwersji, całkowity łączny odsetek takich  pasz w dawce pokarmowej nie przekracza 25% ( w przeliczeniu na suchą masę).

Jakie warunki bytowe wymagane są  dla zwierząt utrzymywanych w rolnictwie ekologicznym?

Rolnik ma obowiązek zapewnić prawidłowe warunki dla krów w budynkach inwentarskich, dotyczy to przede wszystkim izolacji, ogrzewania i wentylacji aby utrzymać prawidłowy obieg powietrza, poziom kurzu, temperatury, względnej wilgotności powietrza oraz stężenia gazów w granicach zapewniających wysoki dobrostan zwierząt. Istotna jest  też kubatura budynków, zapewniająca wrażenie naturalnych zachowań behawioralnych, charakterystycznych do rasy, płci oraz wieku zwierząt. Obsada musi zapewnić wystarczającą przestrzeń użytkową do naturalnego stania, poruszania się, łatwego kładzenia, obracania się, czyszczenia się, przyjmowania wszystkich naturalnych pozycji oraz wykonywania wszystkich naturalnych ruchów. W pomieszczeniach podłogi powinny być gładkie, ale nie śliskie. W pomieszczeniach powinny być wystarczająco dużo wygodnej, czystej i suchej powierzchni do leżenia lub wypoczynku o konstrukcji litej bez listew. Na powierzchni wypoczynkowej znajdywać się powinny obszerne, suche miejsce do leżenia wyłożone ściółką (ze słomy lub innego odpowiedniego materiału naturalnego).

Jedną z ważniejszych zasad w rolnictwie ekologicznym jest utrzymanie takiej obsady zwierząt, by nie przekroczyć 170 kg N pochodzącego z nawozów naturalnych na 1 ha UR.

Wypas jest jednym z ważniejszych elementów mających wpływ na dobrostan zwierząt w rolnictwie ekologicznym. Zielonka pastwiskowa jest najwartościowszą paszą, nie zachodzą w niej straty zbioru, konserwacji i magazynowania. Wypas powinien być prowadzony w dogodniej odległości od dużych gospodarstw konwencjonalnych zajmujących się podobną produkcją zwierzęcą, ze względu na możliwość przenoszenia chorób przez gryzonie. Stan podłoża na wybiegach i pastwiskach nie może być podmokły ani bagienny. Natomiast liczba zwierząt utrzymywanych w gospodarstwie powinna być na poziomie, który zapobiegał by nadmiernemu wypasowi, zryciu gleby, erozji oraz zanieczyszczeniu powodowanym przez zwierzęta lub przez rozrzucanie obornika.

Jak zapobiegać chorobom zwierząt w gospodarstwie z ekologiczną produkcją zwierzęcą?

Zapobieganie chorobom opiera się na doborze odpowiedniej rasy, praktykach gospodarskich, stosowaniu paszy wysokiej jakości, zapewnieniu możliwości ruchu, adekwatnych i odpowiednich pomieszczeń utrzymywanych w higienicznym stanie. Dozwolone jest stosowanie immunologicznych weterynaryjnych produktów leczniczych. Zakaz profilaktycznego stosowania syntetyzowanych chemicznie alopatycznych weterynaryjnych produktów leczniczych, w tym antybiotyków oraz bolusów złożonych z syntetyzowanych chemicznie alopatycznych molekuł chemicznych.

Zabronione jest stosowanie stymulatorów wzrostu lub produktywności ( w tym antybiotyków, kokcydiostatyków i innych sztucznych środków wspomagających wzrost) oraz hormonów i podobnych środków służących kontroli reprodukcji lub innym cechom (np. wywoływaniu lub synchronizowaniu rui). Układając dawkę żywieniową, musimy pamiętać, aby zapewnić wzmocnienie naturalnej odporności i stabilizację korzystnej mikroflory przewodu pokarmowego. Coraz większą popularnością cieszą się fitobiotyki – czyli preparaty pochodzenia roślinnego pozyskiwane z ziół, które zawierają substancje biologiczne czynne, są one substancjami klasyfikowanymi jako dodatki sensoryczne, mające na celu polepszenie aromatu lub smaku paszy. Zioła mogą występować pod wieloma postaciami, mogą być podawane na świeżo, w postaci suszu, naparów, wywarów, wyciągów oraz olejków ziołowych. Natomiast pochodzą one z części roślin (liście, kwiaty, owoce, nasiona, kłącza, korzenie oraz kora), w których nagromadzenie substancji czynnych jest wysokie i dzięki nim zioła posiadają szerokie spektrum zastosowania w profilaktyce i leczeniu zwierząt. Jaka będzie zawartość właściwości stymulujących lub profilaktyczno – leczniczych roślin decyduje zawartość substancji biologicznie czynnych, co jest ściśle uwarunkowane z  terminem zbioru, warunkami i miejscem pozyskiwania, prawidłowo przeprowadzonym suszeniem, a także przechowywaniem. Zioła mają pośredni wpływ na wspomaganie działania naturalnych mechanizmów regulujących przemiany metaboliczne, wiele badań potwierdziło ich korzystny wpływ na poprawę zdrowotności zwierząt, lepsze wykorzystanie paszy oraz pozytywny wpływ na pozyskiwanie od nich produkty.

Elżbieta Orłowska

PZDR w Kolnie

Źródła;

• Rozporządzenie MRiRW z dnia 17 kwietnia 2023 w sprawie szczegółowych warunków i szczegółowego trybu przyznawania i wypłaty płatności ekologicznych w ramach Planu Strategicznego dla Wspólnej Polityki Rolnej na lata 2023-2027 (Dz.U.2023.791 z dnia 26.04.2023)
• Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2018/848 z dnia 30 maja 2018 r. w sprawie produkcji ekologicznej i znakowania produktów ekologicznych i uchylające rozporządzenie Rady (WE) nr 834/2007 (Dz.U. L 150 z 14.6.2018)
• Wójcicka M „Chów bydła mlecznego metodami ekologicznymi”, Radom 2022