"Genetycznie zmodyfikowane organizmy a środowisko przyrodnicze" to temat seminarium zorganizowanego przez Centrum Informacji o Środowisku w Warszawie, które odbyło się 3 listopada w Podlaskim Urzędzie Wojewódzkim w Białymstoku.

Seminarium zorganizowano w ramach kampanii informacyjnej. O celach kampanii informacyjnej "Genetyczne zmodyfikowane organizmy a środowisko przyrodnicze" - mówił Cezary Starczewski, Dyrektor Centrum Informacji o Środowisku. Podstawowe wiadomości na temat GMO. Rośliny mikroorganizmy i zwierzęta genetycznie zmodyfikowane przedstawiła dr inż. Sylwia Oleszczuk z IHAR. O aktualnych regulacjach prawnych dotyczących GMO mówiła dr Agnieszka Dalibiak z Ministerstwa Środowiska. Profesor dr hab. Magdalena Jaworska z Akademii Rolniczej w Krakowie przedstawiła temat: Dlaczego NIE dla GMO w środowisku rolniczym. Różnorodność biologiczną w środowisku rolniczym roślin uprawnych i zwierząt gospodarskich omawiała dr Agnieszka Ciesielska, z SGGW w Warszawie. Michał Giziński z Ministerstwa Środowiska przedstawił opis i procedury związane z możliwością zamierzonego uwolnienia GMO w środowisku.

Celem kampanii jest edukacja społeczeństwa, w szczególności rolników, przedsiębiorców, organizacji konsumenckich, administracji publicznej oraz instytucji naukowych i przekazanie wiedzy o przyrodniczych, zdrowotnych i społecznych skutkach wprowadzania GMO do środowiska i relacjach pomiędzy uprawami GMO a obszarami przyrody chronionej. W trakcie seminarium przedstawiono kwestie etyczne, ekonomiczne, społeczne, oraz regulacje prawne wprowadzania organizmów genetycznie zmodyfikowanych do środowiska naturalnego.

Co to jest inżynieria genetyczna?

Inżynieria genetyczna jest to zespół technik badawczych pozwalający na wyizolowanie i charakterystykę określonych genów, a także wprowadzanie do nich określonych zmian. Opiera się ona na technikach rekombinacji DNA czyli technikach, które pozwalają na pobranie, wyizolowanie, modyfikację i przenoszenie fragmentów DNA z jednego organizmu do drugiego, nie tylko w obrębie jednego gatunku lecz również pomiędzy gatunkami.

Co to jest GMO?

Modyfikacja genetyczna polega na wszczepieniu do genomu biorcy fragmentu DNA z innego organizmu, który jest odpowiedzialny za daną cechę. Przeniesiony gen to tzw. transgen - stąd często używana nazwa "organizmy transgeniczne". Po przeniesieniu transgenu do genomu biorcy jest on na stałe włączony do genomu gospodarza i będzie trwale przekazywany organizmom potomnym.

Jakie obce geny zawierają rośliny transgeniczne?

Teoretycznie, gen wykorzystywany do transformacji jednej rośliny może pochodzić z każdego żywego organizmu roślinnego, zwierzęcego, bakteryjnego, grzybowego. Jest to możliwe, ponieważ informacja genetyczna każdego żywego organizmu zakodowana zawsze jest na matrycy kwasu dezoksyrybonukleinowego (DNA), który jest jednakowy w każdym organizmie. "Cegiełki", które składają się na informację genetyczną są jednakowe dla każdego żywego organizmu. Sposób, w jaki są one zorganizowane decyduje o różnicach pomiędzy organizmami.

Najpowszechniej występujące modyfikacje genetyczne, to:
- wprowadzająca odporność roślin na owady
- wprowadzająca odporność roślin na herbicydy.

Rośliny genetycznie modyfikowane odporne na owady (rośliny Bt) powstały poprzez przeniesienie do nich genów odpowiedzialnych za wytworzenie białek toksycznych dla owadów. Najpowszechniej wykorzystywane są geny pochodzące z bakterii Bacillus thuringensis. Gen bakteryjny koduje specyficzne białko - Cry, które jest toksyczne dla owadów. Bakteria Bacillus thuringensis znajduje także szerokie zastosowanie w rolnictwie ekologicznym, gdzie wykorzystywana jest jako biologiczna ochrona przeciw niektórym rodzajom owadów. Rośliny transgeniczne, które produkują białko Cry, są w stanie ochronić same siebie przed atakiem określonych szkodników, co w konsekwencji przekłada się na zmniejszenie zużycia środków owadobójczych. Pierwszą uprawianą rośliną Bt był ziemniak odporny na stonkę, inne to bawełna i kukurydza. Rośliny genetycznie modyfikowane odporne na herbicydy (rośliny Ht) otrzymano poprzez wprowadzanie do nich genów, które decydują o tym, iż roślina zaczyna tolerować toksyczne działanie konkretnego herbicydu. Nadanie roślinie odporności na herbicyd pozwala na jego stosowanie, bez obawy o zniszczenia uprawianej roślin. W ten sposób roślina staje się na nie odporna. Modyfikacja warunkująca odporność na herbicydy jest jedną z najczęściej stosowanych. W ten sposób zmodyfikowano między innymi soję, kukurydzę, rzepak, tytoń.

Odrębną, nie tak popularną, ale istotną modyfikacją stosowaną u roślin jest wprowadzanie odporności na choroby wywoływane przez grzyby, wirusy, bakterie. Odporność na choroby grzybowe i bakteryjne uzyskuje się poprzez wprowadzanie transgenu kodującego enzymy niszczące ściany komórkowe bakterii czy grzybów. Odporność na wirusy uzyskuje się poprzez wprowadzanie do rośliny między innymi genów białek płaszcza (kapsycydu) danego wirusa, co powoduje, że późniejsza infekcja tym wirusem jest znacznie słabsza lub skutki choroby pojawiają się z dużym opóźnieniem.

Co nas czeka w przyszłości?

Rośliny genetycznie zmodyfikowane i ich zastosowanie w produkcji roślinnej można podzielić na trzy generacje. W pierwszej generacji znajdują się rośliny, w których zostały zmienione cechy agronomiczne. Dzięki tym modyfikacjom rośliny są odporne na herbicydy lub powszechnie występujące szkodniki.

Do roślin transgenicznych drugiej generacji zalicza się te, w których zmienia się między innymi ich cechy jakościowe (np. zmiana profilu kwasów tłuszczowych, zmiana stosunku cukrów, modyfikacje powodujące opóźnienia dojrzewania).

Do roślin trzeciej generacji będą natomiast zaliczane rośliny genetycznie zmodyfikowane gromadzące w znacznych ilościach substancje chemiczne przydatne dla przemysłu głównie farmaceutycznego, czy też biopolimery do wykorzystania w przemyśle chemicznym. W chwili obecnej najczęściej mamy do czynienia z roślinami transgenicznymi pierwszej generacji. Na świecie zostały wprowadzone do obrotu (w tym również do uprawy) odmiany genetycznie zmodyfikowanej kukurydzy, soi, bawełny, rzepaku. Na autoryzację oczekuje długa lista roślin. Przewiduje się, że rośliny genetycznie modyfikowane zaliczone do drugiej generacji staną się powszechnie dostępne w okresie najbliższych 10 lat, natomiast rośliny genetycznie modyfikowane zaliczone do trzeciej generacji mogą pojawić się w produkcji w drugiej dekadzie XXI w.

Powierzchnia upraw roślin transgenicznych na świecie z roku na rok wzrasta. Produkcja roślin transgenicznych odbywa się głównie poza Europą. Największymi producentami roślin transgenicznych są Stany Zjednoczone, Kanada, Argentyna, Indie, Chiny. Produkty genetycznie modyfikowane , które uzyskały pozwolenie w Europie na wykorzystanie ich jako pasza i żywność to przede wszystkim: kukurydza, soja, bawełna, rzepak.

Dla porównania, w obrocie handlowym w USA, obok wymienionych już gatunków występują: genetycznie zmodyfikowane papaja, pomidory, melony, cykoria, kabaczek, lucerna, len, ryż.
Dotychczas komercyjna uprawa roślin zmodyfikowanych genetycznie w Unii Europejskiej ograniczała się do dwóch odmian genetycznie zmodyfikowanej kukurydzy (linia Bt176 - tylko Hiszpania oraz MON 810). Kukurydza MON 810 zawiera gen, który decyduje o jej odporności na omacnicę prosowiankę.

Jakie są zasady wprowadzania do obrotu produktów GMO?

Procedura wprowadzania do obrotu organizmu genetycznie zmodyfikowanego, jako produktu lub składnika produktu, następuje z chwilą złożenia wniosku w dowolnym Państwie Członkowskim. Proces wprowadzania do obrotu podlega przepisom wspólnotowym i nie ma możliwości, aby poszczególne Państwa Członkowskie samodzielnie decydowały o wprowadzeniu bądź nie wprowadzeniu danego produktu. Na obszarze wspólnoty w obrocie mogą znaleźć się tylko te produkty, dla których Komisja Europejska wydała pozytywną decyzję. Zasada ta dotyczy zarówno tych GMO, które mają być zastosowane jako żywność jak również przeznaczone do dalszej reprodukcji jako nasiona. Produkt wprowadzany do obrotu musi być bezpieczny, przed jego autoryzacją przeprowadzana jest analiza bezpieczeństwa dla zdrowia ludzi i dla środowiska, a po wprowadzeniu do obrotu - produkt musi być monitorowany i znakowany. Proces autoryzacji każdego produktu GMO jest skomplikowany i trwa kilka, a nawet kilkanaście lat. Tak długa procedura ma na celu zagwarantowanie, że dany produkt nie zagraża zdrowiu człowieka, jest bezpieczny dla zwierząt i dla środowiska.

Potencjalne korzyści genetycznych modyfikacji
- Możliwość produkcji tańszych i skuteczniejszych leków na bazie GMO lub z wykorzystaniem GMO.
- Uzyskanie roślin uprawnych odpornych na szkodniki, herbicydy i złe warunki atmosferyczne.
- Poprawa walorów organoleptycznych (np. wygląd, smak) oraz zawartości składników odżywczych.

Jakie są zagrożenia i dlaczego obawiamy się GMO?
- Brak informacji o skutkach wprowadzenia nowych cech na inne organizmy.
- Brak jednoznacznych wyników badań, potwierdzających nieszkodliwość produktów GMO na zdrowie ludzi.
- Możliwość pojawienia się alergii po spożywaniu żywności genetycznie zmodyfikowanej. (według prof. dr hab. Magdaleny Jaworskiej obce białka Bt likwidują szkodniki roślin, a w organizmie człowieka w związku z wyższą ciepłotą ciała ulegają zabiciu, chociaż twierdzi się również, że powodują alergie u ludzi. Alergie są chorobami ciężkimi do zdiagnozowania, powodują zmiany w metabolizmie. Marsz alergiczny kończy się gośćcem stawowym i chorobami nowotworowymi).
- Uwolnienie GMO do środowiska może powodować przekazanie materiału genetycznego innym organizmom lub rozmnożenie GMO, czego skutkiem może być powstanie roślin, które zdominują środowisko. Spowoduje to zmniejszenie różnorodności biologicznej.
- Uprawy GMO mogą zakłócić funkcjonowanie upraw tradycyjnych i ekosystemów. Istnieje możliwość niezamierzonego przeniesienia transgenów na pola poprzez zapylanie roślin np. rzepaku, kukurydzy upraw tradycyjnych, bądź ryzyko mechanicznego zmieszania się genetycznie zmodyfikowanych nasion i bulw, a także niekontrolownego rozprzestrzeniania się transgenów.
- Uprawa roślin GM może wymagać corocznego zakupu nasion lub licencji u producentów nasion GM.
- Wątpliwości natury etycznej jakie coraz częściej pojawiają się w społeczeństwie.
Polska dąży do tego, aby być krajem wolnym od GMO, a reguły wynikające z Dyrektywy 2001/18 nie są precyzyjne i nie zabezpieczają ekosystemów przed zakłóceniami ich funkcjonowania.

W Polsce powinny być kontynuowane prace naukowe z użyciem GMO w systemach zamkniętych (np. laboratoriach), na rzecz skuteczniejszych działań w medycynie i farmacji i ochronie środowiska.
Prace te służą między innymi:
- otrzymaniu organizmów, które mogą być wykorzystane między innymi jako farmaceutyki np. szczepionka czerniakowa, insulina, szczepionka przeciw żółtaczce,
- produkcji organizmów, które będą wykorzystywane w procesach technologicznych służących ochronie środowiska (np. biopaliwa, bioplastyki),
- badaniom nad chorobami genetycznymi człowieka.

Eugeniusz Mystkowski
Dzisiaj jest 24.01.2018 godz.
Podlaski Ośrodek Doradztwa Rolniczego w Szepietowie